2. PSIHIJATRIJA I HOMOSEKSUALNOST

Psihijatrija kao grana medicine koja se bavi proučavanjem, dijagnozom, lečenjem i prevencijom poremećaja psihe i ponašanja, odrazila je i definisala stav zapadnog društva prema homoseksualnosti tokom većeg dela XIX i XX veka. Biomedicinske nauke su sredinom XIX veka prvim naučnim pokušajima da odrede uzroke homoseksualnosti započele proces promene pogleda na tip osobe definisane učešćem u istopolnim odnosima. Proces se u prvo vreme fokusirao isključivo na muškarce da bi vremenom vodio do definicije kategorija kao što su gay muškarci, lezbejke i biseksualci. Lekari, seksolozi i pravnici su imali ulogu u medikalizaciji istopolnog ponašanja; ali tek u prvoj polovini XX veka psihijatri u delokrugu sopstvene discipline počinju primarno da lociraju nešto što se tada nazivalo "problem homoseksualnosti". Dok su istraživači na drugim poljima, posebno bioloških nauka, nastavili da traže uzrok homoseksualnosti u anatomskim, hormonskim i neurološkim poremećajima, psihijatrija je sa srodnim poljima psihoanalize i psihologije polako stekla prevlast nad "bolešću" homoseksualnosti i koncentrisala se na razvojne i porodične poremećaje kao osnove za razvoj ove "boljke".

Isprva smatrana ideološki liberalnim poljem, kako je uticaj psihijatrije rastao u Sjedinjenim Američkim Državama i Evropi tokom sredine XX veka i kako su se psihijatri integrisali u institucije socijalne kontrole, kao što su vojska, zatvori i vlada, ova disciplina počinje sve više i više da odražava norme srednje klase i psihijatri su obično služili da ojačaju socijalne standarde ponašanja. Sa poštovanjem seksualnosti, ovi standardi su zahtevali "prinudnu heteroseksualnost" koja se trebala manifestovati u okviru monogamne zajednice muškarca i žene. Dok je Freud 1935. godine u svom čuvenom "Pismu američkoj majci" čiji je sin bio homoseksualac mogao da tvrdi da:" Homoseksualnost zasigurno nije prednost; ali to nije nešto čega bi se trebalo stideti, nije porok, niti degradacija; ne može se klasifikovati kao bolest", pedestih su psihijatri, psiholozi i psihoanalitičari postajali ekstremniji i zajedljiviji u svojim definicijama homoseksualnosti. Psiholog Albert Ellis je tvrdio, "Većina homoseksualaca, ubeđen sam, jesu granično psihotični ili potpuno psihotični" .

Homoseksualnost je prvi put formalno definisana tridesetih godina kao duševni poremećaj i kao psihopatološki poremećaj ličnosti i Američka Psihijatrijska Asocijacija (APA) je u svom prvom Dijagnostičkom i statističkom priručniku duševnih poremećaja (DSM), objavljenom 1952. uključila kategoriju nazvanu seksualna devijacija kao podtip sociopatskog poremećaja ličnosti. Homoseksualnost je pomenuta kao jedan od primera seksualnih poremećaja. U drugom izdanju (DSM – II), objavljenom 1968, stavka homoseksualnost se vodila pod odeljkom poremećaja ličnosti i posebno kao jedna od seksualnih devijacija, a oba tipa su imala zasebne šifre. Šifra "bolesti" homoseksualnosti je bila 302.0.

Izdanje studija Kinseya i njegovih kolega o seksualnom ponašanju muškaraca (1948) i žena (1953) i zaključci potonjih istraživača pedesetih i šezdesetih uzdrmali su vladajuće psihijatrijsko stanovište o homoseksualnosti kao obliku psihopatologije i počeli da podrivaju hegemoniju medicinskog modela u definisanju socijalnog statusa gay osoba.

Formiranje gay friendly organizacija i nastanak gay kulture u Sjedinjenim Državama za vreme i posle Drugog svetskog rata vodilo je ka prvim političkim aktivnostima u ime gay osoba. Ovi prvi gay aktivisti pomogli su u razjašnjavanju kako su psihijatrija i medicina za vreme XIX i prve polovine XX veka pomerile koncept homoseksualnosti od moralnosti prema bolesti, istovremeno zadržavajući i jačajući negativno stanovište o homoerotskom ponašanju gay osoba. S kraja šezdesetih ove naučne i političke snage su prinudile psihijatrijsku profesiju da prevrednuje svoje teorije o homoseksualnosti.

Zaključci o homoseksualnosti koji su izvedeni iz posmatranja osoba koje su psihijatrijski lečene su ocenjeni kao nereprezentativni za celokupnu gay populaciju i nisu ništa validniji od zaključaka o heteroseksualcima baziranim isključivo na posmatranju heteroseksualnih osoba koje su zatražile psihijatrijsku pomoć. Grupe za gay prava protestvovale su na psihijatrijskim konferencijama i APA je revidirala zaključke na osnovu novijih istraživanja o gay osobama. Posle perioda intenzivnog političkog angažmana i značajanog naučnog procenjivanja, upravni odbor APA je 1973. godine izglasao da se homoseksualnost ukloni sa liste duševnih poremećaja. Kroz ovu istorijsku odluku psihijatrijska profesija je zvanično promenila status homoseksualnosti od stanja abnormalnosti do normalnosti. I kao rezultat simultanog odobravanja stava protiv kriminalizacije homoseksualnog ponašanja i potvrde ljudskih prava za homoseksualne osobe, pomerila je političku retoriku pokreta za gay prava ka glavnom toku američke politike. Ostaci dijagnoza koje tretiraju homoseksualnost kao vrstu bolesti, primenjenih samo na osobe koje su poremećene time što su gay ili lezbejke, konačno su uklonjeni sa zvanične liste dijagnoza 1986. godine i trenutno se seksualna orijentacija ne uzima u obzir u definisanju mentalnog zdravlja ili bolesti u američkoj psihijatriji.

Negativni stav prema homoseksualnosti se i dalje održao među nekim psihijatrima i medicinskim radnicima sa polja mentalnog zdravlja nakon što je nomenklatura promenjena, te oni i dalje zastupaju stav da je homoseksualnost bolest i preporučuju lečenje. Ovi lekari ne predstavljaju zvaničan stav američke psihijatrije prema homoseksualnosti, ali nastavljaju da praktikuju anti-gay tretman i time ostavljaju mnoge gay osobe nesigurne u svoju seksualnu orijentaciju po cenu produbljivanja emotivnih i mentalnih problema zbog kojih su se ti ljudi i obratili njima.

Osećajući značajan rizik od diskriminacije i stigmatizacije zbog eventualnog otkrivanja sopstvene seksualne orijentacije, mnogi gay i biseksualni psihijatri su većinom ostali "in the closet" do kasnih šezdesetih i sedamdesetih godina XX veka. U slučajevima kada su otkriveni, gay studenti i studentkinje bili bi naterani na lečenje i izbacivani sa medicinskih fakulteta, sa kurseva i iz studentskih domova. Psihoanalitički instituti su nastavili da odbijaju gay kandidate sve do kasnih devedesetih. Od sedamdesetih gay psihijatri, psiholozi i socijalni radnici krčili su put u promeni negativnih stavova prema homoseksualnosti u okviru svojih disciplina i formirali grupe za podršku, zastupanje i istraživanja u okviru svojih profesionalnih organizacija.

Paradigmatični pomak u stavu prema homoseksualnosti od bolesti prema normalnosti podstiče širi raspon studija i rasprava o seksualnoj orijentaciji na raznim poljima u okviru ili van psihijatrije i srodnih disciplina i utiče na širenje znanja o toj temi. Ovaj porast razumevanja pomaže da se promeni psihijatrijski pristup u radu sa gay osobama i da se redefiniše osnovni uticaj psihijatrije na njih, od stigmatiziranja i tretiranja kao patologije do priznanja, prihvatanja i afirmacije njihovih težnji, ponašanja i identiteta.

Terry S. Stein

Bibliografija:
American Psychiatric Association. Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders. Washington, D.C.: American Psychiatric Association, 1952.
-----Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders, 2d ed. Washington, D.C.: American Psychiatric Association, 1968.
Bayer, Ronald. Homosexuality and American Psychiatry: The Politics of Diagnosis. Princeton, N.J.: Princeton University Press, 1987.
Bergler, Edmund. Homosexuality: Disease or Way of Life? New York: Collier Books, 1956.
Cabaj, Robert P, and Terry S. Stein. Textbook of Homosexuality and Mental Health. Washington, D.C.: American Psychiatric Press, 1996.
Ellis, Albert. Homosexuality: Its Causes and Cures. NewYork: Lyle Stuart, 1965.
Jones, Ernst. The Life and Work of Sigmund Freud. Vol. 3. The Last Phase: 1919- 1939. New York: Basic Books, 1957.
Kinsey, Alfred C., Wardell B. Pomeroy, and Clyde E. Martin. Sexual Behavior in the Human Male. Philadelphia: W B. Saunders, 1948.
Kinsey, Alfred, Sexual Behavior in the Human Female. Philadelphia: W B. Saunders, 1953.
Krajeski, James. "Homosexuality and the Mental Health Professions." In Textbook of Homosexuality and Mental Health. Robert P Cabaj and Terry S. Stein, eds.
Washington, D.C.: American Psychiatric Press, 1996, 17-31.
Weeks, Jeffrey. Coming Out. London: Quartet Books, 1983.

Izvor: Gay Histories and Cultures: An Encyclopedia, izd. George E. Haggerty, New York & London, 2000, str. 713-715.

Prevod: Ambrrose

3. PSIHOLOŠKA I PSIHOANALITIČKA
GLEDIŠTA O HOMOSEKSUALNOSTI >>